خوی سئون

آشنایی شرقیان و بالاخص مسلمانان با تمدن غربی و اروپایی در دو برهه با فاصله زمانی هزارساله رخ داد. یكی در همان دهه‌های نخستین ظهور اسلام كه اندیشه های یونانی عالمان مسلمان را شیفته خود گردانید و مسلمانان توانستند با اخذ و پالایش آن اندیشه‌ها، تمدنی عظیم، ماندگار و تاثیرگذار را پایه‌ریزی نمایند و دیگری آشنایی با مظاهر جدید دنیای متمدن و صنعتی غرب در سده های هیجده و نوزده میلادی.

پیش از این آشنایی اخیر، آنچه به نام سیستم تعلیم و تربیت در تمامی دنیای اسلام و به تبع آن در شهر خوی رواج داشت، عبارت بود از مدارس علوم دینی و نیز مكتب‌خانه‌های كوچك محله‌ای، و از آنچه امروزه به نام مدارس سبك نوین نامیده می‌شوند خبری نبود. به عبارت دیگر اینگونه مؤسسات آموزشی ره‌آورد آشنایی شرقیان با تمدن اروپایی و غربی است. همان تمدنی كه بعد از جنگهای خانمان برانداز صلیبی به كمك اخذ یافته‌های علمی مسلمانان شكل گرفت و تمامی دنیا را تحت سیطره فرهنگی خویش در آورد.

شهرستان خوی به خاطر دیرینگی و نیز سابقه كهن فرهنگی، قبل از ایجاد مدارس به سبك جدید، دارای مدارس عالی دینی بسیاری بوده است كه بیشتر به تعلیم آموزه‌های دینی اشتغال داشتند. از جمله آنها می‌توان چهار مدرسه ذیل را نام برد كه در دوران شكوفایی مجدد خوی ایجاد شده بودند. دورانی كه حاصل تلاشهای ارجدار حاكم كاردان خوی مرحوم احمدخان دونبوللو بود.  

1ـ مدرسه نمازی، ساخت 1200ه.ق توسط حاج محمد، داماد شیخ محمد نمازی (هنوز فعالیت دارد) 2ـ مدرسه خان، ساخت 1208ه.ق به دستور حسینقولوخان دونبوللو جهت تدریس علامه میرزا محمدحسن زنوزی. این مدرسه در سال 1351ه.ق تخریب و در جای آن اداره نظمیه (شهربانی) ساخته شد. 3ـ مدرسه شفیعیه، ساخت 1246 ه.ق در كوچه سؤیودلو  4ـ مدرسه حاج آقا حسین امام جمعه، ساخت 1205ه.ق در كنار مسجد ملاحسن(1)

جناب آقای محمدعلی كریم زاده تبریزی در كتاب ارزشمند «یادواره شهر خوی» علاوه بر مدارس دینی، از دو مكتب‌خانه نیز نام می برد : "یكی از مكتب‌خانه‌های خصوصی كه شهریه میگرفت و شاگردان را خواندن و نوشتن تعلیم می‌داد مكتب‌خانه ادیب بود كه توسط مرحوم ادیب اداره می گردید... دیگر از مكتب‌خانه‌ها كه در كوچه بیوك [بؤیوك] چای باشی و نزدیكی بدن (حصار شهر خوی) دایر بود مكتب‌خانه ملا كبری بود كه من در پنج سالگی [ 1306] در آنجا به تعلیم قران و الفباء مشغول بودم...." (2)

و اما اولین مدرسه به سبك جدید در خوی :

كتاب «میسیون امریكایی در ایران» نوشته جان الدر با استناد به صفحه 192 سفرنامه چارلز استوارت از تاسیس مدرسه‌ای پسرانه در خوی به مدیریت كتابفروشی ارمنی تبریزی به سال 1880 میلادی (98ـ 1297ه.ق) خبر می‌دهد. (3)

بعد از این مدرسه، از قدیمی‌ترین مدارس سبك جدید خوی باید به مدرسه‌ای اشاره داشت كه توسط علی خان والی در سالهای 1303ـ1302ه.ق در خوی تاسیس گشته است.‌ علی خان متولد 1262ه.ق از خاندان معیرالممالك بود. پدر او محمدقاسم خان والی (درگذشته به 1288ه.ق) از رجال عصر ناصری و وزیر مختار ایران در پطرزبورغ بود. علی خان "به پیشنهاد امیر نظام و تصویب ناصرالدین شاه به حكومت خوی و سلماس انتخاب و در 14 نوروز (اواخر جمادی الاول 1300) وارد خوی گردید. علی خان كه در خوی به «خان حاكم» معروف بود، سه سال به استقلال حكومت كرد." (4)

"علی خان كه خود تحصیل كرده اروپا بود و نیز در سالهای حكومت در ارومی آموزشگاههای میسیونهای مذهبی خارجی ها را دیده بود، به فرهنگ توجه داشت. مدرسه‌ای برای تدریس زبان فرانسه و هندسه و مشق نظامی به ریاست و معلمی لطفعلی خان سرهنگ (5) پسر تقی خان سرتیپ تشكیل داد.

در آن مدرسه، جمعی از فرزندان اعیان خوی با قاسم خان پسر حاكم درس می‌خواندند. برنامه آنها چنین بود كه هر روز صبح یك ساعت و نیم در باغ حكومتی كه وسایل ژیمناستیك در آن آماده شده بود، ورزش می كردند. سپس تا دو ساعت به غروب مانده در مدرسه زبان و هندسه و دروس دیگر را می‌آموختند و عصرها در میدان توپخانه مشغول مشق سربازی می شدند." (6)

بعد از این، از تاسیس مدرسه‌ای دیگر به سال 1309 ه.ق آگاه هستیم. در گزارش تلگرافی 16 شوال 1309 مصادف با 24 اردیبهشت 1271ش و 25 مه 1892م می‌خوانیم : "پریروز عصر كه خبر وفات علیه عالیه شكوه السلطنه [مادر مظفرالدین شاه] طاب ثراها رسیده بر حسب اعلام خان بابا خان حاكم، تمام بازار و دكاكین را از دیروز بسته، در مسجد نزدیك ارك كه سابقا مشهور به مسجد خان [بود] و مدرسه هم داشت، خراب شده بود، خان بابا خان مشغول تعمیر آنجاست و موسوم به مدرسه اعتضادیه [منسوب به محمدعلی میرزا اعتضاد السلطنه ـ محمدعلی شاه بعدی] نموده و قرار داده‌اند كه اطفال اعیان و اهالی بلد در آنجا مشغول تحصیل علم فارسی و عربی و فرانسه باشند..." (7)

دكتر ریاحی نیز با توجه به روحیات خان بابا خان می نویسد : "تصمیم به تاسیس مدرسه و آغاز آماده‌سازی محل آن حاصل نیات او [محمدخان والی برادر علی خان] و دنباله برنامه علی خان والی بوده است." (8)

دوازده سال بعد از این امر، باز از تاسیس مدرسه‌ای دیگر در خوی آگاه می شویم : " نخستین كار جدی تاسیس یك دبستان چهار كلاسه به نام نوبر ترقی به وسیله شادروان میر موسی نقیبی در رجب 1322 (شهریور 1283) است. نقیبی همه مخارج مدرسه را از كیسه فتوت خود می‌پرداخت و مورد آزار و تكفیر كهنه‌پرستان قشری بود. نقیبی آغازگر فرهنگ نو در شهر خوی است. یادش گرامی باد.

با اعلان مشروطیت انجمنی به نام «انجمن خیریه»‌ به ریاست حسام دفتر (9) تشكیل شد. این انجمن هزینه مدرسه نوبر ترقی را بر عهده گرفت و دو كلاس دیگر بر آن افزود و نام آن را به «نوبر خیریه» تغییر داد." (10)

این مدرسه بعد از آمدن روسها و حاكم شدن فردی اعتمادالدوله نام به «اعتمادیه» تغییر نام یافت. بعد از آمدن عساكر عثمانی و رفتن روسها نیز "نام آن تنها دبستان خوی را به «اتحاد اسلام» تبدیل كردند. عثمانیها كه رفتند، سیمیتقو  به خوی آمد، مدرسه را بست و محل آن را اقامتگاه خود ساخت. بعد از رفتن او بود كه در سال 1298 شمسی اداره فرهنگ تشكیل شد و در همان محل دبستان نوبر ترقی، دبستانی به نام «سیروس» تاسیس كرد كه بعدها «خسروی»‌ نامیده شد. (11) و كلاسهای متوسطه هم بر آن افزودند. و موسی نقیبی آن عاشق پاكباز فرهنگ هم در خانه شخصی خود مجددا دبستانی به نام «نوبر ترقی» دایر كرد." (12)

البته در این مورد نوشته آقای بهروز نصیری كمی متفاوت است : "در سال 1298ه.ش اداره فرهنگ تشكیل شد، در همان محل دبستان نور ترقی، دبستانی به نام «سیروس» در كوچه امیر تاسیس شد كه بعد از زلزله 1309ه.ش و شكسته شدن دیوار آن به محل جدید انتقال یافت و خسروی نامیده شد." (13) و در مورد مدرسه خسروی می نویسد : "در سال 1315ه.ش دبیرستان خسروی با سه كلاس و صد نفر دانش آموز شروع به كار كرد." (14) فی الحال  دبیرستان خسروی ضمن آنكه یكی از آثار باستانی ـ فرهنگی خوی است، با نام دبیرستان حكیمه مورد استفاده آموزشی نیز هست.

جای آن دارد كه با آغازگر فرهنگ نو در خوی شادروان میر موسی نقیبی بیشتر آشنا شویم : "مدیر موقر و دانشمند و صمیمی و كاردان مدرسه [فردوسی شوونه (15)] مرحوم میر موسی نقیبی بود كه بعلت خدمات صادقانه و بی ریای وی مدرسه ای بنام او در شهر خوی دایر شده است. (16)

این مرد شریف از تحصیل كرده های اسلامبول بود كه در خوی رحل اقامت افكنده و به تمام معنی معلم حقیقی و وارسته‌ای بود كه خالصاً و مخلصاً در تربیت نونهالان كوشش می‌كرد. خانواده نقیبی در خانه بزرگی جنب مسجد قومسال محله امامزاده زندگی میكردند و ما نیز كه در محله مذكور اقامت داشتیم ندرتاً دیداری می‌كردیم و در هر بر خوردی از وضع تحصیلی بنده جویا می‌شد و مرا به ادامه تحصیل تشویق می‌كرد.

... آن شادروان قد بلندی داشت و با وقار و متانت تمام راه می‌رفت و عصا بدست می‌گرفت. او عاشق كتاب و تعلیم و تربیت نونهالان و جوانان بود و بطوریكه دوستانش یاد نموده اند او كتابخانه‌ای داشت كه اغلب آنها را از تركیه آورده بود.

از جمله كتاب های وی كتاب معروف هوپ هوپ نامه چاپ قفقاز بود كه كتاب قیمتی و كمیابی بود..." (17)

مرحوم سید احمد كسروی نیز در كتاب پربار تاریخ مشروطه از تاسیس مدرسه‌ای در خوی پس از فتح آن به وسیله مجاهدان خبر می‌دهد : "به پشتیبانی [حیدرخان] عمواوغلی و مجاهدان، میرزاحسین رشدیه دبستانی برای بچگان بنیاد نهاد." (18) و آقای دكتر ریاحی در مورد این گفته می‌افزاید : "از تاسیس مدرسه‌ای به دست رشدیه در خوی جز این در جایی نیافتیم." (19)

البته در سالهای قبل از 1300ه.ش مدرسه دیگری نیز در خوی وجود داشته است كه در مورد آن آقای نصیری می‌نویسد : "در این سالها دبستانی به نام نور (در كوچه نظمیه) دایر شد كه بعدها نامش به «هدایت» مبدل شد. (به نام مخبرالسلطنه هدایت [نخست وزیر وقت])" (20)

بجاست از یكی از خادمان فرهنگ خوی یعنی مرحوم حاج میرزا محمدعلی موحد (متولد1272ـ تبریز، درگذشته 1344ـ خوی و مدفون در بقعه شیخ نوایی) نیز یادی شود. آقای نصیری درباره ایشان می نویسند : "مرحوم میرزا محمدعلی موحد، چند سال بعد از تاسیس مكتب‌خانه در زاویه مسجد محل خودشان در شهانق [شوونه]، با همكاری مرحوم میرزا عباس مرتاض مكتب‌خانه‌ای در منزل وی دایر نموده و به سبب استقبال اعیان و اشراف شهر، مدرسه خود را به زاویه مسجد مطلب‌خان در مركز شهر انتقال می‌دهند و بعد از تاسیس مدارس جدید، وی بالاجبار به استخدام وزارت معارف درآمد و در سال 1305 روانه فیرورق [پئره] گردید." (21) و در آآجا مدرسه چهار كلاسه حكیم قطران را ایجاد نمود.

این بود تتمه آنچه كه نگارنده در منابع معرفی شده ذیل توانست درباب اولین مدارس خوی بیاید. امید است با یافته شدن منابع جدید در موضوع تاریخ خوی، در این زمینه نیز اطلاعات تازه‌تری به دست آید و سابقه فرهنگی معاصر دارالصفای خوی بیشتر از گذشته مشخص شود.  

نام و یاد تمامی زحمتكشان عرصه علم و ادب خوی گرامی باد و روحشان قرین رحمت!

توضیحات :

1. علی صدرایی خویی ، سیمای خوی، صص 73ـ 70

2.  محمدعلی كریم زاده، یادواره شهر خوی، ص 32

3. فیروز منصوری، مطالعاتی درباره تاریخ، زبان و فرهنگ آذربایجان،ص 498  

4. دكتر محمدامین ریاحی، تاریخ خوی ، ص 408

5. لطفعلی خان سرتیپ فرزند تقی خان سرتیپ پسر حسنعلی خان آجودان باشی كل عساكر ایران در دوره محمد شاه، فارغ التحصیل دانشكده نظامی سن‌سیر بود و در مشروطیت نیز به ریاست انجمن ولایتی خوی انتخاب شد. ریاحی، همان منبع، ص326

6. ریاحی، همان منبع ، ص409  و410

7. شهریار ضرغام، گزارشهای تلگرافی، ص2

8. ریاحی، همان منبع ، ص420

9. او از طرفداران مشروطه در خوی بود. بعد از فتح خوی، حیدر خان امیرتومان را در خانه پناه داد و سرانجام جان خویش را بر سر این كار نهاد. چه بعد از فهمیدن اینكه مجاهدان از كمك او به حیدرخان آگاه شده اند، زهر خورد و خود را كشت.

10. ریاحی، همان منبع، ص465

11. به نام خسروی كرمانشاهی شاعر و نویسنده ف. 1338ق كه دایی رشید یاسمی عضو كمیسیون انتخاب نام مدارس بوده است!

12. ریاحی، همان منبع ، ص465

13. بهروز نصیری، خوی در گذر زمان، ص57

14. همان، ص58

15. دبستان پسرانه فردوسی شوونه (شهانق) چهار كلاسه بوده و با توجه به تاریخ حك شده بر مهر روی كارنامه جناب كریم زاده در ص 204 كتاب یادواره شهر خوی تاریخ تاسیس آن 1304ش می‌باشد. این مدرسه هم اكنون نیز با نام شیخ صدوق و البته با تغییر مكان پابرجاست و نگارنده این سطور نیز پنج سال دوره ابتدایی را در آن گذرانده‌ام.

16. در حال حاضر مدرسه‌ای با این نام وجود ندارد.

17. كریم زاده، یادواره شهر خوی، ص 35

18. سید احمد كسروی، تاریخ مشروطه، ص 873 به نقل از ریاحی، همان منبع، ص 464 ـ لازم به توضیح اینكه خوی در شب 13 ذیقعده 1326 ( 17 آذر 1287) به دست مشروطه خواهان فتح شده بود.

19. ریاحی، همان منبع، ص 464

20. نصیری، خوی در گذر زمان، ص 57

21. نصیری، خوی در گذر زمان، ص58 پاورقی

منابع : 

1ـ محمدعلی كریم زاده تبریزی خویی، یادواره شهر خوی، لندن مهر 1381

2ـ دكتر محمدامین ریاحی، تاریخ خوی، انتشارات توس، تهران 1372

3ـ فیروز منصوری، مطالعاتی درباره تاریخ، زبان و فرهنگ آذربایجان، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، تهران 1379

4ـ بهروز نصیری، خوی در گذر زمان، انتشارات قاراقوش، خوی، 1381

5ـ بهروز نصیری و زهرا عاشرزاده، فرهنگ نام آوران خوی، انتشارات قاراقوش، خوی، 1382

6ـ شهریار ضرغام، گزارشهای تلگرافی آخرین سالهای عصر ناصرالدین شاه 1313ـ 1309 ، تهران، زمستان 1369

7ـ مهدی آغاسی، تاریخ خوی، مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران، تبریز، 1350

8ـ علی صدرایی خویی، سیمای خوی، مركز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، 1373

*******************************************************************