آیت الله العظمی حاج سید ابوالقاسم خویی، از فقها و مراجع عالی تقلید شیعه در تاریخ نوین است.

هشتم صفر 1413 مصادف با (6 مرداد 1371) زعيم حوزه علميه نجف اشرف و يكي از مراجع بزرگ تقليد جهان تشيع دار فاني را وداع گفت. جهان علم و ديانت در سوگ يكي از بزرگترين فقها، اصوليين و رجاليين معاصر نشست. شخصيتي كه در شصت سال اخير بيشترين تأثير علمي را بر حوزه هاي فقهي شيعه داشته است و صدها مجتهد و فقيه و مفتي از محضر او استفاده كرده و با تصنيف و القاي نزديك به صد جلد كتاب استدلالي به حوزه هاي علميه خدمت كرده است.

ابوالقاسم بن علي اكبر بن هاشم موسوي خويي در 15 رجب 1317(ق) در خوي متولد شد. بدنبال اختلاف علما در جريان نهضت مشروطيت پدر ايشان به نجف اشرف مهاجرت مي كند و او دو سال بعد در سال 1330 به ايشان ملحق مي شود. هر چند عراق آن روز نيز نه تنها از جريان مشروطيت و دسته بنديهاي فقها در اين مسئله خالي نيست، بلكه علاوه بر آن مبارزه علما عليه استعمار انگليس در جريان است. در اين نهضت مرحوم ميرزا محمد تقي شيرازي در سامرا و مرحوم شيخ الشريعه اصفهاني در نجف، نقش تعيين كننده اي دارند. ابوالقاسم جوان در چنين محيطي پس از اتمام مرحله سطح در سال 1338 در سن بيست سالگي پا به عرصه تحصيل خارج مي گذارد. و از همان آغاز آثار ذكاوت و استعداد علمي او چشمگير و مشخص است. او افزون بر 12 سال از محضر اساتيد ذيل استفاده مي كند:
1. شيخ فتح الله مشهور به شيخ الشريعه اصفهاني، شيخ مهدي مازندراني شيخ ضياالدين عراقي، شيخ محمد حسين اصفهاني (كمپاني)، شيخ محمد حسين نائيني، شيخ محمد جواد بلاغي صاحب تفسير آلاالرحمن، حكيم بزرگ مرحوم سيدحسين بادكوبي. بيشترين تحصيل او در فقه و اصول نزد مرحوم كمپاني و مرحوم نائيني صورت مي گيرد. او نزد اين دو عالم علاوه بر چند كتاب فقهي، يك دوره كامل خارج اصول را ميگذراند و پس از درس استاد، مباحث مطروحه را براي ديگر طلاب كه در بينشان اهل فضل كم نبود، تقرير مي كند. مرحوم نائيني آخرين استادي است كه او از محضرش استفاده كرده است.
در بيست و پنج سالگي (1342 ق) نخستين كتابش بنام «نفحات الاعجاز في رد حسن الايجاز» را در نجف اشرف منتشر مي كند. اين كتاب نقد و پاسخي است به كتاب «حسن الايجاز في ابطال الاعجاز» يك آمريكايي موسوم به نصيرالدين ظافر. ابوالقاسم جوان در اين كتاب از اعجاز قرآن كريم دفاع مي كند. شش سال بعد، با انتشار جلد اول «اجود التقريرات» كه تقرير دروس مرحوم ميرزاي نائيني به قلم اوست، وي را به عنوان يك مجتهد جوان در حوزه نجف معرفي مي كند. حدود سال 1352 ق. تدريس مرحله عالي خارج فقه و اصول را در مسجد خضراي نجف آغاز مي كند و در اين زمان جمعي از بزرگان علماي نجف مانند مرحوم نائيني، كمپاني، عراقي، بلاغي، ميرزا آقاشيرازي و سيد ابوالحسن اصفهاني به اجتهاد و فقاهت ايشان شهادت داده اند و در نزديك شصت سال تدريس مداوم جمع كثيري از افاضل علماي جهان اسلام در محضر او پرورش مي يابند. تدريس دو دوره كامل خارج مكاسب (بر مبناي مكاسب شيخ اعظم انصاري «ره ») و چند كتاب فقهي ديگر و نيز دو دوره كامل كتاب صلوه را در طول 25 سال، انجام مي دهد و از سال 1377 ه.ق تدريس فروع متن عروه الوثقي را آغاز مي كند و طي نزديك به سي سال توفيق مي يابد يك دوره كامل فقه استدلالي را به ترتيب عروه الوثقي به پايان برد.
او در عمر پربار خود موفق مي شود شش دوره كامل خارج اصول را تدريس كند و تدريس دوره هفتم به واسطه اشتغالات مرجعيت در مسئله «ضد» رها مي شود (ظاهراً قبل از 1400). انتشار جلد اول كتاب «البيان في تفسير القرآن» نشان داد كه ايشان در علوم قرآني و تفسير نيز مبتكري نوآور و صاحب نظري بصير است. اما علي رغم تدريس طولاني ايشان در فقه و اصول، تدريس تفسير را به دلايلي ادامه نمي دهد.
از آن مرحوم در چهار زمينه كتاب به يادگار مانده است: فقه و اصول و رجال و تفسير، و انصافاً در هر چهار رشته آثار ماندني عرضه كرده است. آرا علمي آيت ا... العظمي خويي در زمره مطرح ترين آرا دروس فقه و اصول حوزه هاي علميه است. هيچ كرسي تدريس فقهي يا اصول نسبت به آرا او نمي تواند بي اعتنا باشد، حال چه در تأييد مبناي او و چه در نقد ديدگاهش، مبالغه نيست اگر ادعا كنيم دير زماني است كه بسياري از دروس فقه و اصول نجف و قم با طرح آرا علمي او رونق مي گيرد.
در اكثر كتب فقهي يا اصول منتشرشده سي سال اخير تأثير علمي او مشهود است. موسوعه كبير رجالي او مبسوط ترين و در زمره قوي ترين مجموعه هاي رجالي شيعه است كه هر عالمي در تحقيقات رجالي خود به آن نيازمند است. تفسير «البيان» او گرچه تنها يك جلد است و مختصر، اما به جوانب مختلف علوم قرآني پرداخته است و از تفسير تنها به سوره مباركه حمد اكتفا كرده است، اما به هر حال اين تأليف يك نقطه عطف در تاريخ تأليف علوم قرآني در جهان اسلام بويژه تشيع به شمار مي رود.
مرحوم آيت الله خويي اگر چه در فقه و اصول تأليفات قلمي فراواني ندارد، اما بيشترين تأليفات فقهي اصول در تقرير دروس فقه و اصول ايشان است. نظم و دقت اصولي، رواني و سادگي بيان و دوري از حشو و زوائد باعث شده است تقريرات دروس ايشان عملاً محور مطالعه جمع كثيري از طلاب در مرحله خارج باشد. آثار مطبوع ايشان شامل آثار فقهي، اصولي، رجالي و تفسيري كه خود به رشته تحرير درآورده، ميشود.
از مشهورترين شاگردان مرحوم آيت ا... العظمي خويي مي توان از علماي ذيل ياد كرد:
شهيد سيد محمد باقر صدر، سيد علي سيستاني، سيد محمد روحاني، شيخ حسين وحيد خراساني، شيخ جواد تبريزي، ميرزا علي غروي تبريزي، شيخ مرتضي بروجردي، سيد رضا موسوي خلخالي و ديگر بزرگان.
آن مرحوم در تمام عمر ممحض در فقه و اصول و تدريس و تأليف بود و حفظ حوزه علميه هزارساله نجف اشرف را وظيفه اصلي خود مي دانست. در زمان زعامت ايشان بر حوزه فيضيه نجف اتفاقات بسيار مهمي در عراق و ايران و جهان رخ داد. آن مرحوم در بعضي قضاياي مهم مانند كشتار فيضيه در سال 1342، تبعيد مرحوم امام خميني به تركيه و سپس به عراق به نفع نهضت اسلامي موضع گرفت. در تلگرافي در جريان جنگ شش روزه اعراب و اسرائيل خواستار تحريم نفت و قطع رابطه با رژيم صهيونيستي شد و از مردم فلسطين حمايت كرد در جريانات اخير عراق، ايشان متحمل تضييقات و مشقات فراواني از سوي رژيم بعثي عراق شد.
مرحوم آيت ا... خويي (ره) عالمي بود كه سعي كرد فقه شيعه را فارغ از زمان و مقتضياتش به شيوه سنتي استنباط كند و فقه فردي را كمال بخشد و در اين راه منشأ خدمات فراواني شد. علم اصول در منظر ايشان رفيع ترين جايگاهها را داشت و همين جايگاه ويژه علم اصول مهمترين خصيصه مكتب فقهي معاصر نجف (كه ايشان شاخصه آن است) به شمار مي رود. هم زمان با ايشان شاهد دو مكتب فقهي ديگر در قم هستيم. مكتب اول: روش مرحوم آيت الله العظمي بروجردي (ره) است كه مكتب فقهاي نجف را استنباط افراطي در استفاده از علم اصول فقه مي داند و مي كوشد با توجه به چند عنصر تعيين كننده يعني تاريخ فقه و سير تطور هر مسئله در بستر زمان، و توجه به اقوال اهل سنت به عنوان قرائني براي فهم روايات ائمه اهل بيت عليهم السلام و توجه به اصول متلقات، با تمسك كمتر به اصول عمليه و صنايع ديگر اصولي خود را به گوهر شريعت نزديك كند.
مكتب دوم: روش اخير مرحوم آيت الله العظمي امام خميني (ره) است كه پس از پياده كردن نظام اسلامي و لمس مشكلات اجرائي احكام شرع انور با توجه دادن به عناصر تعيين كننده زمان و مكان در فقه بسوي رفع نقيصه فردگرايي فقه شيعه و پي افكندن فقه اجتماعي شيعه به پيش مي رود. براي آن سيد جليل القدر رحمت و رضوان پروردگار را طلب مي كنيم.
 

 مزاری در صحن مولا علی (ع)

 مزار مرجع بزرگ شیعیان جهان مرحوم آیت الله العظمی سید ابوالقاسم خویی در یکی از حجره های صحن شریف علوی در نجف اشرف قرار دارد .آن فقیه بزرگوار در نیمه ماه رجب سال 1317 هجری قمری در شهر خوی از شهر های آذربایجان متولد شد و پس از چند سال به همراه پدرش برای تحصیل علوم دینی به نجف مهاجرت کرد .از اساتید ایشان می توان از شیخ مهدی مازندرانی ، شیخ ضیاءالدین عراقی ، شیخ محمد حسین نائینی، شیخ محمد جواد بلاغی ، سید حسن بادکوبی و سید علی آقا قاضی نام برد و از شاگردان وی می توان به میرزا جواد آقاتبریزی ، حسین وحید خراسانی ، سید محمد حسین فضل اله ، علاءالدین بحرالعلوم ، امام موسی صدر،شهید سید محمد باقر صدر، دکتر احمد وائلی  و آیت الله العظمی سیستانی – مرجع بزرگ شیعیان – اشاره کرد .آن فقید سعید ، صاحب رای و اندیشه منحصر به فرد در علم رجال و اصول فقه بود و نگارش مجموعه بیست و چهار جلدی معجم رجال حدیث و تفضیل طبقات رواه او را به اشتهار رسانید .آن عالم برجسته در هفدهم مرداد 1371 هجری شمسی مصادف با هفتم صفر سال 1413 هجری قمری دار فانی را وداع گفت و حضرت آیت الله العظمی سید علی سیستانی بر وی نماز گزارد و درجوار مرقد جد بزرگوارش امیرالمومنین علی (ع )در نجف اشرف به خاک سپرده شد .پلاکاردهایی  بمناسبت سالگرد درگذشت ایشان ( البته به تاریخ هجری قمری ) در نجف اشرف نصب شده بود از آن جمله این پلاکاردها که بیانگر جاودان بودن یاد او در اذهان و خاطره هاست :رحم الله الامام الخویی فقد کان جذوه علمیه و طاقته معرفیه لم تتوقف طیله سنوات عمره الشریف  . ( الحوزه العلمیه فی النجف )و یا این جمله از پلاکارد که برتری ایشان در علوم اصول و فقه را یادآور می شود :الامام الخویی رحمت اله علیه رمز شامخ من رموز النجف العلمیه و له الفضل الکبیر فی ارساء قواعد مدرسه النجف الحدیثه فی الاصول والفقه ( الحوزه العلمیه فی النجف ).در کنار تصویر آن مرجع فقید عکسهایی دیگر از خانواده ی وی دیده می شود . از جمله سید عبدالمجید فرزندش با عنوان " شهید المظلوم المجاهد حجه الا سلام والمسلمین حاج سید عبدالمجید خویی" . او 41 ساله بود که رهبری بخشی از شیعیان انقلابی در قیام سال 1991 بر علیه صدام را بر عهده داشت و بعد از شکست انتفاضه و قتل عام مردم به لندن گریخت و در آنجا ریاست بنیاد خویی و مو سسه امام علی ( ع) را بر عهده داشت .سید عبدالمجید در فروردین ماه 1382 در یک عملیات تروریستی در نجف اشرف به همراه چند تن از همراهانش به قتل رسید و در کنار پدرش به خاک سپرده شد .

روحش شاد باد